نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• عبداله موموندی ¹
• مهنا شاهمرادی ²
• مریم خسروبیگی ³
• ابوالفضل ریحانی ⁴

¹ مشاور معاون سازمان و رییس مؤسسه آموزش و ترویج کشاورزی

² کارشناس ممیزی رهیافت ها، الگوها و روشهای ترویجی دفتر ترویج دانش و فناوری کشاورزی

³ رییس گروه ممیزی رهیافت ها، الگوها و روشهای ترویجی دفتر ترویج دانش و فناوری کشاورزی

⁴ رییس گروه ترویج تولیدات کشاورزی دفتر ترویج دانش و فناوری کشاورزی

چکیده

خلأ عملکرد به فاصله میان عملکرد قابل حصول و عملکرد واقعی کشاورزان اطلاق می‌شود و تداوم آن در کشتزارهای گندم ایران، آن را به مسئله‌ای مهم در تولید و سیاست‌گذاری کشاورزی تبدیل کرده است. با وجود اهمیت این موضوع، شواهد کافی از مطالعات جامع ملی درباره کاهش این خلأ از طریق مداخلات آموزشی-ترویجی وجود ندارد. این پژوهش با هدف تحلیل اثربخشی آموزش‌های ترویجی بر کاهش خلأ عملکرد گندم در ایران در سال زراعی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ انجام شد. تحقیق از نظر هدف کاربردی و از نظر روش علی-مقایسه‌ای و مبتنی بر داده‌های میدانی بود. جامعه آماری شامل ۸۷۲۹ گندم‌کار آبی و دیم در ۲۹ استان و منطقه جنوب کرمان، (در ۳۲۳ منطقه هدف) تحت پوشش بود. داده‌ها از طریق پرسشنامه‌های ثبت عملکرد، گزارش‌های اجرایی و مستندات رسمی پروژه گردآوری و با استفاده از SPSS-18 و آمار توصیفی و آزمون‌های مقایسه میانگین تحلیل شدند. شاخص‌های مورد بررسی شامل خلأ عملکرد، افزایش عملکرد، ارزش اقتصادی و نسبت فایده به هزینه بود. نتایج نشان داد اجرای آموزش‌های ترویجی در هر دو نظام آبی و دیم با کاهش خلأ عملکرد و افزایش منافع اقتصادی همراه بوده است. در گندم آبی، کاهش نسبی خلأ عملکرد ۱۱٫۷۷ درصد، و نسبت فایده به هزینه ۴٫۸۸ برابر (به ازای هر ریال هزینه آموزشی- ترویجی) به دست آمد. در گندم دیم نیز این مقادیر به‌ترتیب ۸٫۴۱ درصد، و ۴٫۵۴ برابر بود. در مجموع، در اثر اجرای آموزش های ترویجی در سطح ۱۰۳۰۶۱هکتار، میزان اضافه محصول تولید شده کشتزاریهای تحت پوشش حدود ۳۸۷۰۰ به ارزش حدود به ۷۹۴۶ میلیارد ریال بود.

به این ترتیب مشخص شد که آموزش های ترویجی، در صورت پیوند با بسته‌های فنی، کشاورزان محوری و یادگیری مزرعه‌ای، می‌توانند راهکار مؤثری برای کاهش خلأ عملکرد گندم و بهبود کارایی اقتصادی تولید در مقیاس ملی باشند.

کلیدواژه‌ها

• خلأ عملکردگندم
• آموزش های ترویجی
• اثربخشی اقتصادی
• نسبت فایده به هزینه

موضوعات

• آموزش کشاورزی

عنوان مقاله [English]

The Effectiveness of Extension Education on Closing the Wheat Yield Gap

نویسندگان [English]

• Abdollah Momvandy ¹
• Mohana Shahmoradi ²
• Maryam khosrobigi ³
• Abolfazl eihani ⁴

¹ Advisor to the Deputy of the Organization and Head of the Agricultural Education and Extension Institute

² Audit Specialist for Extension Approaches, Models, and Methods Office of Agricultural Knowledge and Technology Extension lightbulb مشاهده مراحل استنتاج ▼

³ Head, Group for Auditing Extension Approaches, Models, and Methods Office of Agricultural Knowledge and Technology Extension

⁴ Head, Agricultural Production Extension Group Office of Agricultural Knowledge and Technology Extension

چکیده [English]

The yield gap, defined as the disparity between potential attainable yield and farmers’ actual yield, has emerged as a critical impediment to Iran’s agricultural self-sufficiency and food security policies. Despite the strategic importance of this issue, there remains a significant lack of comprehensive national empirical evidence regarding the effectiveness of agricultural extension interventions in mitigating this gap. This study aimed to analyze the impact of large-scale extension training programs on reducing the wheat yield gap in Iran during the 2024–2025 cropping year. Adopting a causal-comparative research design, the study utilized field-based data from a massive statistical population of 8,729 irrigated and rain-fed wheat farmers across 29 provinces and the South Kerman region, spanning 323 target areas and 103,061 hectares of farmland.



Data were rigorously collected through standardized yield-recording questionnaires and official project documentation, then analyzed using SPSS (v. 18) through descriptive statistics and mean-comparison tests. Evaluated indicators included relative yield-gap reduction, incremental yield increase, total economic value, and the benefit–cost ratio (BCR). Findings revealed that extension training significantly reduced the yield gap and enhanced economic performance in both systems. For irrigated wheat, the relative yield-gap reduction was 11.77% with a BCR of 4.88, while rain-fed wheat showed an 8.41% reduction and a BCR of 4.54. Overall, the covered farms produced an additional 38,700 tonnes of wheat, valued at IRR 7,946 billion. The study concludes that integrating extension training with technical packages, lead farmers, and farm-based learning models constitutes a powerful strategy for closing national yield gaps and optimizing production efficiency.

کلیدواژه‌ها [English]

• Yield gap
• wheat
• Extension Training
• economic effectiveness
• benefit–cost ratio