نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• ریحانه آشنا ¹
• مریم لاریجانی ²
• محمد رضوانی ³
• مهران فرج اللهی ⁴

¹ گروه آموزش محیط زیست، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

² گروه آموزش محیط زیست، دانشگاه پیام نور،تهران، ایران

³ گروه محیط زیست و منابع طبیعی، دانشگاه پیام نور، تهران،ایران

⁴ گروه علوم تربیتی، دانشگاه پیام نور، تهران،ایران

چکیده

امروزه کشاورزی شهری به‌عنوان یکی از راهبردهای توسعه پایدار شهری، نیازمند برنامه‌های آموزشی اثربخش برای ارتقای سواد محیط‌زیستی کنشگران این حوزه است. بااین‌حال، فقدان یک چارچوب مفهومی منسجم که بتواند ابعاد شناختی، نگرشی و رفتاری مؤثر بر ارتقای سواد محیط‌زیستی را به‌صورت یکپارچه تبیین کند، طراحی و مدیریت برنامه‌های آموزش کشاورزی را با چالش مواجه ساخته است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف تبیین یک چارچوب مفهومی سه‌لایه‌ای برای ارتقای سواد محیط‌زیستی کنشگران کشاورزی شهری انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی–تحلیلی انجام شد و داده‌ها از طریق تحلیل اسنادی ۲۷ نظریه، مدل و چارچوب مفهومی و تحلیل ساختاریافته ۵۶ مقاله علمی فارسی و انگلیسی منتشرشده طی سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از تحلیل محتوای کیفی و تحلیل مضمون تفسیری انجام گرفت. یافته‌ها نشان داد که ارتقای سواد محیط‌زیستی حاصل تعامل پویا و غیرخطی سه لایه شناختی، نگرشی و رفتاری است. در لایه شناختی، توسعه تفکر سیستمی، تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد، بومی‌سازی دانش و یادگیری تجربه‌محور؛ در لایه نگرشی، ارزش‌های محیط‌زیستی، هویت محیطی، هنجارهای شخصی و تعلق مکانی؛ و در لایه رفتاری، خودکارآمدی، شکل‌گیری عادت‌های پایدار، هنجارهای اجتماعی و کاهش موانع رفتاری، نقش کلیدی در شکل‌گیری رفتارهای محیط‌زیستی پایدار ایفا می‌کنند. بر این اساس، چارچوب مفهومی ارائه‌شده می‌تواند مبنایی برای طراحی، برنامه‌ریزی، اجرا و ارزیابی برنامه‌های آموزش کشاورزی و آموزش محیط‌زیستی در حوزه کشاورزی شهری و توسعه مداخلات آموزشی مبتنی بر شواهد باشد.

کلیدواژه‌ها

• سواد محیط‌زیستی
• آموزش محیط‌زیست
• کشاورزی شهری
• تحلیل مضمون تفسیری
• چارچوب مفهومی

موضوعات

• آموزش کشاورزی

عنوان مقاله [English]

A three-layer conceptual framework for improving the environmental literacy of urban agricultural activists

نویسندگان [English]

• Reyhaneh Ashena ¹
• Maryam Larijani ²
• Mohammad Rezvani ³
• Mehran Farajollahi ⁴

¹ Department of Environmental Education, Payame Noor University, Tehran, Iran

² Department of Environmental Education, Payame Noor University, Tehran, Iran

³ Department of Environment and NaturalResources, Payame Noor University, Tehran, Iran

⁴ Department of Educational Sciences, Payame Noor University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Today, urban agriculture, as a strategy for sustainable urban development, requires effective educational programs to enhance the environmental literacy of actors in this field. However, the absence of a coherent conceptual framework explaining the cognitive, attitudinal, and behavioral dimensions influencing environmental literacy has challenged the design and management of agricultural education programs. Therefore, this study aimed to develop a three-layer conceptual framework for enhancing the environmental literacy of urban agriculture actors. A qualitative descriptive-analytical approach was employed, and data were collected through document analysis of 27 theories, models, and conceptual frameworks, as well as structured analysis of 56 Persian and English scientific articles published between 2000 and 2025. Data were analyzed using qualitative content analysis and interpretive thematic analysis. The findings indicated that environmental literacy enhancement results from dynamic interactions among cognitive, attitudinal, and behavioral layers. The cognitive layer includes systems thinking, evidence-based decision-making, knowledge localization, and experiential learning; the attitudinal layer involves environmental values, identity, personal norms, and place attachment; and the behavioral layer comprises self-efficacy, sustainable habit formation, social norms, and reducing behavioral barriers. Accordingly, the proposed conceptual framework can support the design, planning, implementation, and evaluation of agricultural and environmental education programs in urban agriculture and the development of evidence-based educational interventions.

کلیدواژه‌ها [English]

• Environmental literacy
• environmental education
• urban agriculture
• interpretive content analysis
• conceptual framework